Wet zorg en dwang

Vanaf 1 januari 2020 geldt de Wet zorg en dwang (Wzd) voor iedereen met een verstandelijke beperking of met een psychogeriatrische aandoening (zoals dementie) die onvrijwillige zorg krijgen. Daarnaast regelt deze wet de onvrijwillige opname. 


Uitgangspunt van de Wzd is ‘nee tenzij’. Dat betekent dat vrijheidsbeperking of onvrijwillige zorg in principe niet mag worden toegepast, tenzij er sprake is van ernstig nadeel voor u of uw omgeving. De Wzd vervangt samen met de Wet verplichte ggz (WvGGZ) de huidige wet Bopz.

Onvrijwillige zorg

Wanneer u zelf instemt met zorg, is er sprake van vrijwillige zorg. Ook wanneer het gaat om een vorm van zorg die de bewegingsvrijheid beperkt (zoals vrijheid beperkende maatregelen). Als er onvrijwillige zorg moet worden toegepast, moet de aangewezen zorgverantwoordelijke het stappenplan doorlopen. Dit moet leiden tot een zorgplan. Het zorgplan moet worden beoordeeld door een Wzd-functionaris.

Als er onvrijwillige zorg moet worden toegepast, moet de aangewezen zorgverantwoordelijke het stappenplan doorlopen. Dit moet leiden tot een zorgplan. Het zorgplan moet worden beoordeeld door een Wzd-functionaris.

Wat regelt de Wet zorg en dwang (Wzd)?

  • De Wzd regelt de rechtsbescherming van cliënten aan wie tegen hun wil zorg verleend kan worden als dat nodig is ter voorkoming van ernstig nadeel voor de cliënt zelf of anderen.
  • De Wzd regelt wanneer onvrijwillige zorg kan worden verleend, welke besluitvormingsprocedure daaraan voorafgaat en wanneer evaluatie van onvrijwillige zorgverlening moet plaatsvinden. De besluitvormingsprocedure waarborgt dat zorgvuldig onderzocht wordt of alternatieven mogelijk zijn voor het verlenen van onvrijwillige zorg. Alleen als dat niet het geval is, mag onvrijwillige zorg worden toegepast.
  • De Wzd heeft als uitgangspunt dat onvrijwillige zorg niet mag, tenzij er geen andere mogelijkheid is om ernstig nadeel te voorkomen. ‘Nee, tenzij ...’.

Meer weten?

Wilt u meer weten? Bekijk de informatieproducten van VWS.

Informatieproducten VWS

Cliëntvertrouwenspersoon

Wat kan de cliëntvertrouwenspersoon voor u betekenen?

Lees meer

Veelgestelde vragen

  • Voor wie geldt de Wet zorg en dwang?

    De Wet zorg en dwang (Wzd) is op u van toepassing:

    • als u een indicatie heeft voor langdurige zorg met als grondslag psychogeriatrische stoornis of verstandelijke beperking;
    • als u geen indicatie heeft voor langdurige zorg maar, vanwege uw psychogeriatrische aandoening of verstandelijke beperking, bent aangewezen op zorg;
    • als u niet-aangeboren hersenletsel (NAH), het syndroom van Korsakov of de ziekte van Huntington heeft waarbij er sprake is van vergelijkbare gedragsproblemen of verlies van regie.

    De wet geldt als u in een zorginstelling woont, maar ook als u thuis woont, gebruik maakt van logeeropvang of in een kleinschalige woonvorm woont. 

  • Wat is een Wzd-functionaris?

    Dit is iemand die vergelijkbaar is met een BOPZ-arts en:

    • onafhankelijk is van de zorginstelling;
    • beoordeelt of de onvrijwillige zorg geleverd mag worden;
    • verantwoordelijk is voor de algemene gang van zaken op het gebied van onvrijwillige zorg.

    De Wzd-functionaris heeft een aantal taken:

    • Hij ziet toe op de inzet van de minst ingrijpende vorm van onvrijwillige zorg en de mogelijke afbouw ervan. Daartoe beoordeelt hij de zorgplannen waarbij het stappenplan doorlopen wordt. Dat doet hij ook daar waar de afbouw van onvrijwillige zorg niet lukt, dus bij iedere verlenging;
    • Hij houdt toezicht op de uitvoering van onvrijwillige zorg;
    • Hij beoordeelt besluiten over verlof en ontslag.

    De zorgaanbieder moet zorgen dat de Wzd-functionaris zijn taak naar behoren kan uitvoeren en hij moet de onafhankelijkheid van de Wzd-functionaris waarborgen. De zorgaanbieder kan de Wzd-functionaris daarover geen instructies geven.

  • Wat is 'ernstig nadeel' volgens de Wzd?

    Onvrijwillige zorg kan verleend worden als dat nodig is om ‘ernstig nadeel’ te voorkomen. In de wet wordt dit omschreven als ‘het bestaan van of het ernstig risico op’:

    • Levensgevaar voor de cliënt of iemand anders;
    • Ernstig lichamelijk letsel voor de cliënt of iemand anders;
    • Ernstige psychische, materiële, immateriële of financiële schade voor de cliënt of iemand anders;
    • Ernstige verwaarlozing of maatschappelijke ondergang van de cliënt of iemand anders;
    • Ernstig verstoorde ontwikkeling van de cliënt of iemand anders;
    • Bedreiging van de veiligheid van de cliënt doordat hij wel of niet onder invloed van een ander raakt;
    • De situatie dat de cliënt met hinderlijk gedrag agressie van anderen oproept;
    • De situatie dat de algemene veiligheid van personen of goederen in gevaar is.
  • Waar vind ik de contactgegevens van de cliëntvertrouwenspersoon?

    U heeft recht op een cliëntvertrouwenspersoon (CVP). Uw zorgaanbieder kan u in contact brengen met deze cliëntvertrouwenspersoon. Meer hierover informatie vindt u op onze pagina over cliëntvertrouwenspersoon.
  • Wat is onvrijwillige zorg?

    Onvrijwillige zorg is zorg waar u of uw vertegenwoordiger zich tegen verzet. De Wzd onderscheidt 9 categorieën van onvrijwillige zorg:

    1. Toedienen vocht, voeding en medicatie, medische handelingen en therapeutische maatregelen;
    2. Beperken van de bewegingsvrijheid;
    3. Insluiten;
    4. Uitoefenen van toezicht op de cliënt;
    5. Onderzoek aan kleding of lichaam;
    6. Onderzoek van de woon- of verblijfsruimte op middelen die het gedrag beïnvloeden (drugs) en op gevaarlijke voorwerpen;
    7. Controleren op de aanwezigheid van gedrag beïnvloedende middelen (drugs);
    8. Beperken van de vrijheid om het eigen leven in te richten, waardoor de cliënt iets moet doen of laten;
    9. Beperken van het recht op het ontvangen van bezoek.

    Voor alle categorieën moet het stappenplan doorlopen worden om zeker te weten dat er geen vrijwillige zorg of minder ingrijpende zorg mogelijk is. Uitgangspunt is om de onvrijwillige zorg binnen 3 maanden af te bouwen. Lukt dat niet? Dan moet worden beoordeeld of de onvrijwillige zorg kan worden opgeheven en zorg vrijwillig kan worden ingezet.
    Naast de 9 vormen van onvrijwillige zorg noemt de Wzd 3 vormen van zorg die worden gelijkgesteld met onvrijwillige zorg indien de cliënt wilsonbekwaam ter zake is en de vertegenwoordiger en de cliënt zich niet verzetten tegen de betreffende vorm van zorg:

    1. Gedragsbeïnvloedende medicatie die niet volgens de professionele richtlijnen wordt gegeven. De wet zegt: het toedienen van medicatie die van invloed is op het gedrag of de bewegingsvrijheid van de cliënt, vanwege de psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap of vanwege een daarmee gepaard gaande psychische stoornis of een combinatie hiervan, indien die medicatie niet wordt toegediend overeenkomstig de professionele richtlijnen;
    2. Een maatregel die tot gevolg heeft dat de cliënt enige tijd in zijn bewegingsvrijheid wordt beperkt;
    3. De mogelijkheid tot insluiting.

    Algemene huisregels die volgens maatschappelijk aanvaarde standaarden gebruikelijk zijn, beschouwt de Wzd niet als onvrijwillige zorg of beperking van de bewegingsvrijheid.
    Bijvoorbeeld dat ‘s avonds om 22.00 uur de voordeur op slot gaat. Vanuit verschillende partijen is dit nog wel een punt van discussie.

Wilt u contact met ons?